15 Nisan 2023 Cumartesi

Köy Enstitüleri 83 yaşında: Türk eğitim sisteminin ‘rönesansı’/ ROZERİN DOĞAN

 

Köy Enstitüleri 83 yaşında: Türk eğitim sisteminin ‘rönesansı’/ ROZERİN DOĞAN

‘İş içinde eğitim, eğitim içinde iş’ ilkesine dayanan enstitüler, bizim eğitimcilerimizin projesiydi. Bireylerin farklılıklarını ve yeteneklerini göz önüne alan milli bir atılımdı.

Köy enstitüleri, ilkokul öğretmeni yetiştirmek üzere 17 Nisan 1940 tarihinde kuruldu. Öğrencileri okuma imkanından yoksun köylü çocuklarından oluşuyordu. Tamamen Türkiye'ye özgü olan bu eğitim projesi, tarıma elverişli geniş arazisi bulunan köylerde veya onların hemen yakınlarında kuruldu. Burada yetişecek öğretmenler, köylülere hem örgün eğitim verecek, okuma yazma ve temel bilgileri kazandıracak hem de modern tarım tekniklerini öğretecekti. Bir aydınlanma atılımıydı. Toplumda yaratacağı değişimin farkında olan dış güçlerin de etkisiyle 28 Haziran 1948'de kapatıldı. Kaynak Yayınları tarafından yayınlanan Rüzgâr Kanatlıydılar / Köy Enstitüleri ve Türkiye adlı kitabın yazarı Hatice Aray’la enstitüleri konuştuk.

  • Bu yıl köy enstitülerinin 83. kuruluş yıldönümü. Sizce bu kurumlar Türk eğitim hayatına neler kattı?

Açıldıkları her yerde yepyeni kazanımlar ve değerler katan bu özelin özeli köy enstitülerinin 83. yılı kutlu olsun… 1928 Harf Devrimi ile Türkiye Cumhuriyeti’nin değerlerinin anlaşılmasına, okur yazarlığın gelişmesine, düşünce alanında canlanmaya doğru yol alma hedeflenmiştir. Köy Enstitüleri ile Osmanlıdan bu yana savaşta ve barışta her güçlüğü omuzlayan köy toplumu Türkiye’nin modernleşme yolunda önceliği hak ediyordu.

Atatürk’e göre; köy toplumunu çağdaş uygarlık düzeyine getirmeden ne siyasi ne hukuki ne de sosyal yenilikler amacına ulaşamazdı. Köy enstitüleri işe, üretime ve gerçeğe dayalı bir eğitim sistemi bulunmuştu.  Büyük Atatürk’ün, özlediği toplum, çağdaş yaşama uygun kültürel yönden gelişmiş laik bir toplum olmalıydı. O’na göre çağdaş uygarlığın gücü söz ve duygulara   değil işe ve gerçeğe dayanıyordu. 

Köy enstitülerinin yurdun çeşitli yerlerinde açılmasıyla modern Türk kültürünün gelişimine etkisi olmuş laik, demokratik ve sosyal bireyler yetişmiştir.  Atatürk’ün özlediği “halka doğru” bir eğitim olan köy enstitüleri köyü ve köylüyü aydınlatmayı hedeflemiştir. Köy enstitüleri yalnız köy eğitiminin değil Türk eğitim sisteminin de temeli olmuştur.

‘ÜRETMEDEN TÜKETMEK OLMAZ’

  • Kitabınızda, aradan aylar yıllar geçse de köy enstitülerinin unutulmayacağını, onların gönüllerde, yüreklerde kanatlanarak rüzgâr hızıyla büyüyeceğini söylüyorsunuz. Böyle bir kitap yazmaya nasıl karar verdiniz?

Babam bir köy enstitülü. “Üretmeden tüketmek olmaz.” diyen bu mucize okulların tüm güzelliklerinin anlatıldığı ve benim de hayranlıkla dinlediğim bir ortamda büyüdüm. Annem hep yazmamı isterdi. Demek o bendeki yeteneği benden önce keşfetmişti.

16 Mart 2016’da Antakya’da her yıl düzenlenen Öğretmen Okulları Kuruluş Yıldönümü o yıl 26 Mart’ta yapıldı. Yaşamda olan öğretmenlerimizin de katıldığı toplantıya o yıl Ankara’dan İş Bilgisi Öğretmenimiz Abdullah Özkucur’un da katılacağı duyurulmuştu. Toplantımızın sonuna doğru Abdullah Özkucur öğretmenimiz şöyle dedi: “Sevgili öğrencilerim, öğretmenliğiniz boyunca birçok yaşanmışlıklar biriktirdiniz. Bunlardan sizi etkileyeni yazarak bana gönderirseniz çok mutlu olurum.” Ben de yazdığım metinleri ona gönderdim. Sonra da kitabım Kaynak Yayınları’ndan çıktı.

HER ŞEYİYLE BİZİMDİR, MİLLİDİR

  • Köy enstitüleri bize ait bir proje, bunu milli olarak değerlendirebilir miyiz?

Kesinlikle millidir. ‘Köy enstitüleri, Türk eğitim sisteminin rönesansıdır’ diye özetlenir. Tamamen bizim eğitimci ve düşünürlerimizin ürünüdür. Katıksızdır. Her şeyden önce kişilik eğitimi veren karma eğitimdir. Bireylerin farklılıkları ve yetenekleri önem taşır.

Atatürk 30 Ağustos 1925’te Kastamonu’da şöyle söylemiştir: “Bir toplum bir millet erkek ve kadın denilen iki cins insandan meydana gelir. Mümkün müdür ki bir kitlenin bir parçasını ilerletelim diğerini ihmal edelim de kitlenin tamamı ilerlemeye mazhar olabilsin?  Mümkün müdür ki bir camianın topraklara zincirlerle bağlı kaldıkça diğer kısmı semalara yükselebilsin? Şüphe yok ki ilerleme adımları dediğim gibi iki cins tarafından beraber arkadaşça atılmak ve iş, ilerleme ve yenileşme sahasında birlikte merhaleler katedilmek lazımdır. Böyle olursa inkılap muvaffakiyetle sonuçlanır.” (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C: II, S: 226-227)

BİR YAŞAM MODELİ

  • Bu enstitüler, gücünü Atatürk’ten alıyordu diyebilir miyiz?

Köy enstitüleri Atatürk’ün, kadın erkek eşitliği ilkesine dayanıyordu. Laik bir eğitimdi. Akıl ve bilime dayanıyordu. Köy enstitüleri, Hasan Ali Yücel’in Milli Eğitim Bakanı, İsmail Hakkı Tonguç’un İlköğretim Genel Müdürlüğünde tam anlamıyla 17 Nisan 1940 yılında yaşama geçirilmiştir. İsmail Hakkı Tonguç’a göre; “Köy enstitüleri bir okul değildir. Bir yaşam ortamı, özlenen bir toplum modelinin yaşadığı bir toplumsal birimdir.”

 Köy enstitüleri, “iş içinde eğitim, eğitim içinde iş” e dayanıyordu. İsmail Hakkı Tonguç’un baş sözü; “Öğrenciler iş hayatı içinde iş vasıtası ile iş için terbiye edilir.” Bu enstitünün alfabesi idi… Amaç, iş yolu ile yoktan var ederken, Türk toplumunun büyük çoğunluğuna Cumhuriyet’in prensipleri ve idealleri ile uyumlu bir eğitim çeşidini yaymaktı. Bu nedenledir ki köy enstitüleri tamamen milli, tamamen bize ait ve orijinaldir.  

AYDINLANMA VE TOPLUMSAL BİLİNÇ

Çok büyük katkıları olmuştur. Klasiklerin Türkçeye çevrilmesi ile yepyeni bir aydınlanma ve toplumsal bir bilinç de yerleşmeye başlamıştır. Hasan Ali Yücel eğitimde, kültür ve sanatta önemli izler bırakan Milli Eğitim Bakanımızdır. Yedi yıl yedi ay yedi gün süren bakanlığı sırasında kültür ve edebiyat alanında çok önemli işlere imza atmıştır. 1930’lu yıllardan beri sanat, edebiyat, felsefe ve bilim üzerine yoğunlaşmış yazılar yazmıştır. Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’in 18 Şubat 1940’ta Ankara’da Tercüme Heyetinin ilk toplantısında aldığı kararla Dünya Klasikleri Türkçeye çevrilmeye başlanır. 1946 yılına gelindiğinde Dünya Edebiyatı klasiklerinden 500’e yakın eserin Türkçeye çevrisi yapılır. Böylece enstitü öğrencileri, bilinmeyen şeyleri öğrenmenin, merak ettiklerine ulaşmanın yollarına kavuşurlar.

KİTABIN SIĞACAĞI CEKET CEBİ

  • Köy enstitülü Fakir Baykurt; “Klasiklerin en iyi okuru enstitülü gençlerdi. Ceplerimizi ona göre yaptırırdık, kitap sığsın diye…” diyerek anlatmış o yılları. O dönemin gençliğinin okuma alışkanlığı konusunda ne düşünüyorsunuz?

Bunu köy enstitülerine atanan enstitü müdürlerinin ve öğretmenlerinin Cumhuriyet Devrimlerine inanmış, çağın ilerisine güvenle yürüyen gerçekçi eğitimciler olmalarına borçluyuz.  Enstitü öğrencilerine öyle güzel bir okuma alışkanlığı verilmiş ki öğrenci kitabını yanından ayırmak istemiyor. Hatta ceplerini kitaplar için büyük yaptırıyor. Adeta kitap okuyucusuna; “Cebinde bana da bir yer ver.” diyor. Kitabın en iyi bir arkadaş olduğu benimsetilirken okumanın amacı, neyi niçin okuduğunun bilinci de aşılanıyor. Temelinde yalnız kendi ülkesini değil tüm dünyayı tanımak yatıyor.

  • Edebiyatımızın önemli isimlerinden Dursun Akçam, Adnan Binyazar, Fakir Baykurt, Mahmut Makal, Mehmet Başaran, Talip Apaydın, Osman Şahin gibi isimlerin bu okullardan çıkması sizce bir tesadüf mü?

Bence tesadüf değildir. Çünkü köy enstitülerinin açıldığı yerlerde yaşayan çocukların hiçbiri zorla okula alınmamıştır. Köy enstitülerinde karma eğitim vardı. Enstitülere yazılanlar arasında kızlar azınlıkta olsa da zamanla bu fark aşılmıştır. Enstitülerde erkek ve kız öğrenciler arasında ayrım yapılmadan eşit fırsatlar ve sorumluluklar veriliyordu.

KÖYLERİNE CUMHURİYET’İN DEĞERLERİNİ TAŞIDILAR

Yetenekleri olan öğrenciler yazın, yayın, kültür ve sanat alanlarında da kendilerini göstermişlerdir. 1940’lı yıllarda köylünün üretimden gelen gücünü yurdun çeşitli yerlerinde açılan köy enstitüleriyle birleştirerek güçlü bir dayanışma   örneği sergilemişlerdir.  Bu güçlü çalışmalar sürerken birçok şair ve yazarların yetişmesini de sağlamıştır. Dünya Klasiklerinin Türkçeye çevirisi ile beş yıl içinde altı yüz yıllık geri kalmışlığın acısını çıkarırcasına okuma seferberliği başlatılmıştır. Köy enstitüsünden mezun olan öğrenciler köylerine Cumhuriyet’in değerleriyle yetişmiş aydın bir öğretmen olarak dönmüşlerdir.  

  • Eğitim içinde üretim köy enstitülerinin en önemli özelliğiydi. Bu okullar nasıl eğitim verirdi? Bu konuda neler söylersiniz?

Köy enstitülerinin verdiği eğitim en gerçekçi en demokratik eğitimdir. Türkiye’nin eğitim davası köy enstitülerinin yaşama geçirilmesiyle çözülmüştür. Köy enstitülerinde verilen eğitimle geri kalmışlığın tüm sorunları çözülmüş, insan hak ve özgürlüklerinin yaşandığı çağın ilerisine yürüyen aydınlık bir Türkiye hedeflenmişti.

HAK VE ÖZGÜRLÜKLERE DAYALI

Köy enstitüleri laik, karma, hak ve özgürlüklere dayalı, iş içinde eğitim, eğitim içinde iş, prensibine dayalı; Türk toplumunun ihtiyaçlarından doğmuştu. Köy enstitülerinde, öğrenimde öğrenci etkinliğine, öz yönetime, okuma tartışma özgürlüğüne, eğitimde sürekliliğe, programda esneklik ve yeterliliğe, çevre toplumla bütünleşmeye, karma ve laik eğitime, uygulama ve deney okulu çalışmalarına, ekonomik değeri olan üretime dönük bilinçli ve bireysel yeteneklere ve kişiliği geliştirecek iş eğitimine, sistemde sürekli değişim ve yenilemeye, olanak eşitliği ve meslek seçiminde özgürlüğe yer verilmiştir.

  • Cumhuriyetimizi kurucusu Başöğretmen Büyük Atatürk’ün özlemleri arasında köy enstitüleri var mıydı?

En başından beri vardı. Bunu 16 Temmuz 1921’de Ankara’da ilk resmi Maarif Kongresini açarken yaptığı konuşmadan anlıyoruz: “…İşte biz bu kongremizde, yalnız çizilmiş eski yollarda alelade yürümenin tarzı hakkında müdavelei efkar (karşılıklı konuşarak fikir alış- verişi) etmeyi değil belki serdettiğim (öne sürdüğüm) şeraiti (koşulları) sahip yeni bir sanat ve marifet yolu bulup  millete göstermek  ve o yolda yeni nesli yürütmek için rehber olmak gibi mukaddes bir hizmet bekliyoruz.

Maarif Vekaleti’nin halkı tanımış, muhiti ve memleketi takdir etmiş öğretmen ve uzmanlardan oluşan bir ilim ve irfan kongresini Ankara’da toplamayı düşünmüş olmasını ve bu günkü şeraiti müşküliye (koşullu sözleşme) rağmen bu girişiminde muvaffak olmuş bulunmasını kemali takdir ile yad ederim.” (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C.II, S: 19-20)

1935 yılında Saffet Arıkan, Milli Eğitim Bakanı iken İsmail Hakkı Tonguç da İlköğretim Genel Müdürlüğüne atanır.  Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan’ın “İlköğretime Eğitim Meselesi” adlı 35 sayfalık raporu gerçekleri gözler önüne serer. 1936 yılının nisan ayında Büyük Atatürk’ün çavuş ve onbaşıların. Küçük köyler için eğitmen olarak yetiştirilmesini istemiştir. Bunun için Kayseri, Çorum ve Yozgat’ın köylerinde araştırma yapılmıştır.

1937 yılında Köy Eğitmenleri Yasası çıkar. İsmail Hakkı Tonguç, “Köy enstitülerinin kurulması ile ana ilkeleri aydınlatan muhtıra” olarak nitelendirdiği raporunu Saffet Arıkan’a sunar.  Ve ardından İzmir-Kızılçullu ve Eskişehir-Çifteler’ de köy enstitülerinin ön sözü olan Köy Öğretmen Okulları açılır.  

 * * * * * * * * * * * *

KAYNAK: https://www.aydinlik.com.tr/haber/enstituler-milli-bir-egitim-atilimiydi-is-icinde-egitim-egitim-icinde-is-prensibiyle-farkli-yetenekleri-bir-araya-getirdi-382084

* * * * * * * * * * * *



9 Nisan 2023 Pazar

SEVGİLİ ÖĞRETMENİM, SEVGİLİ BABAM / Atila GİRGİN

 

SEVGİLİ ÖĞRETMENİM, SEVGİLİ BABAM


Yaşam sanki bir tiyatro sahnesi,

O sahnede dileyen herkese yer var.

Var olmasına var da,

Kimileri figüran, bir küçük rol üstlenmiş,

Kimileriyse has oyuncu.

Adam gibi adam, sevgili babam.


Anadolu'nun bir küçük köy'ünden çıkıp'ta yola,

Cumhuriyet'in aydınlanmacı yoluna,

Adanmış bir dolu yaşam.

O bir cumhuriyet öğretmeni

Mustafa Kemal ülküsüyle donatılan.

Adam gibi adam, sevgili babam.


Köy Enstitülerinin topluma kazandırdığı,

Aydınlanmacı bir ruhla donatılan.

Mustafa Kemel ülküsüyle donanmış,

Gözleriyle gülen, sözleriyle çevresini ışıtan,

Öğrencilere adanmış bir dolu yaşam.

Adam gibi adam, sevgili babam.


Tıkanmış eğitim sarmalından,

Ya bir yol bulacağız,

Ya da yeni bir yol açacağız

Söylemine şiar edinenlerin yolunda,

Dost gönüllerde her daim yaşayacaksın,

Adam gibi adam, sevgili babam.

20 / 06 / 2012 - Atila Girgin

* * * * * * * * *

(HÜSEYİN GİRGİN ÖĞRETMENİMİZİN ANISINA

ADANMIŞ DÖRTLÜKLERİ SİZ SEVGİLİ DOSTLARLA

PAYLAŞMAK İSTEDİK.)

* * * * * * * * *

Atila Girgin - Balçova / İzmir


6 Ocak 2023 Cuma

SARAYKÖY ZEYBEĞİ


SARAYKÖY ZEYBEĞİ / Denizli Bölgesinin sözsüz oyun havalarından olan Sarayköy Zeybeğini görsel bir sunu eşliğinde izleyeceksiniz. Ulusal kurtuluş savaşının daha ilk evrelerinde organize olan yurtsever Sarayköylülerin direniş simgesi olan Sarayköy Efesi ve Sarayköy Zeybeği oyun havası o şanlı günlerden günümüze bir armağandır. Direnişin ve mücadelenin isimsiz kahramanlarına saygı ve şükran duygularımızla. Anıları yaşamımıza önder olsun.

15 Aralık 2022 Perşembe

SARAYKÖYDEN YEMEN ELLERİNE GİDEN BİR ASKER: SARAYKÖYLÜ BİR HEMŞEHRİMİZE ...


SARAYKÖYLÜ BİR HEMŞERİMİZE İLİŞKİN HÜZÜN DOLU BİR PAYLAŞIM / Mahmut Esat Bozkurt, Atatürk İhtilali

.......................................
Şahidi olduğum bir hadiseyi hüzünlü anmak isterim. 1928 yılında Adliye Vekili sıfatıyla Cumhuriyet Adliyesini teftiş ediyordum.

Denizli'de bir aralık hastaneyi ziyaret etmek istedim. Ziyaret ettim, hem hediyelerimi dağıtıyor, hem de hastaların hatırlarını soruyordum. Bir hasta ile aramda şöyle bir konuşma oldu.

“Hemşeri nasılsın?...”

Saçı sakalı karışmış, perişan bir hal gösteren hasta, dökük dişleri arasından bana birşeyler söyledi. Fakat ben bunları anlayamadım. Arapça mı, Farsça mı, Türkçe mi? Anlaşılmıyordu.

Hasta başını salladı ve sustu.

Doktorlardan öğrendim ki bu adamcağız Denizli' nin Sarayköy kazasından imiş. Henüz Yemen' den gelmiş. Sarayköyde akrabalarından kimseyi bulamamış. Kendi memleketinin havasıyla uyuşamamış ve hastalanarak, hastaneye düşmüş.

Hasta 50 yaşlarında vardı.

Aşağı yukarı Yemen' de 30 yıl kalmış...Orada unutulmuş. Cumhuriyet kurulunca İmam Yahya'nın yardımıyla memleketine dönebilmiş.

Fakat ne dönüş!...

Ana dili Türkçeyi unutacak hale gelmişve özmemleketin havasıyla uyuşamayarak hastanelere düşmüş.

Kim bilir bu gibi kardeşlerden daha nicelerinin haberlerini, ak saçlı ana ve babaları fersiz gözleriyle uzak yollara bakarak, hala beklemektedirler.....
* * * * * * * * *
KAYNAK: Mahmut Esat Bozkurt, Atatürk İhtilali III, sh. 116, Cumhuriyet Yayınları
* * * * * * * * *

9 Aralık 2022 Cuma

Siz bunu ancak kaybettiğinizde anlayacaksınız / Muazzez İlmiye Çığ

 

Siz bunu ancak kaybettiğinizde anlayacaksınız / Muazzez İlmiye Çığ

-Kurtuluş savaşını yaşadık. Lozan'ın heyecanını, yokluğun rezaletini. Sonra Cumhuriyet ilan edildi. Ve ülke, bambaşka bir çehreye bürünmeye başladı. Hepimizin arzusu bir an evvel, adam olup memlekete yardım etmekti. Çünkü çok ihtiyacı vardı. Hiçbir şey yoktu. Yol yok, fabrika yok, okul yok. O 15 yıl içinde yapılanları hatırladıkça, şaşkınlığa düşüyorum.

- O gittiğiniz okullardaki gençlere de bunları mı anlatıyorsunuz?

-Evet, çünkü anlamıyorsunuz. Çünkü sizler, var olana doğdunuz. Sümer çocukları gibi. Onlar da, ''Bu şehirleri Tanrı'lar kurmuş, biz de buralarda yaşayalım'' demiş, aynen sizin gibi. Herkes atıp tutuyor şimdi. O zaman yaşanan sıkıntıları bilmeden. Bizler kazandığımız şeylerin değerini biliyoruz çünkü zor elde ettik.

Siz bunu ancak kaybettiğinizde anlayacaksınız.

Muazzez İlmiye Çığ

* * * * * * * * *

Sebahat Mayda Yavuz - “KÖY ENSTİTÜLERİ-HALKEVLERİ – 2” Facebook Gurubu

* * * * * * * * *


7 Aralık 2022 Çarşamba

 

KADINLAR, BİZİM KADINLARIMIZ / Alper Akçam…

5 Aralık tarihi, hem Dünya Kadın Hakları günü, hem 1934 yılında Türk kadınına seçme ve seçilme hakkının verildiği gün olarak kadınlarımızı onurla, gururla andığımız bir gün…

Emperyalizme karşı bir mazlum milletin, yeryüzünün ilk büyük ve şanlı direnişi Kurtuluş Savaşı’nı tamamlamasından sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gâzi Mustafa Kemal’in öncülüğünde yapılan demokratik değişimlerle, birçok Batı ülkesinden çok daha önce, 5 Aralık 1934 günü, Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı verildi ve 17 milletvekillik bir kontenjan ayrıldı…

Kuşkusuz, yalnızca kadın hakları konusunda değil, laik, parasız ve karma eğitim, bağımsız yargı, yasalar karşısında yurttaş eşitliği ve daha birçok konuda önemli değişimlere yol açmış Cumhuriyet Kültür Devrimi sürecinde kadınlarımızın yalnızca “bekleyen” edilgen bir özne olmadıklarını, dişle, tırnakla varlıklarını kanıtladıklarını, Kurtuluş Savaşı’nda da, sonrasında da, Kybele analara, Tanrıça Umaylara yakışan bir duruş ve mücadele sergilediklerini vurgulamakta da yarar olacaktır.

Kurtuluş Savaşı, Anadolu ve Urumeli kadınının tarih sahnesinde var oluşunu kanıtladığı bir şanlı direniş olarak da tarihe geçmiştir. Kurtuluş Savaşı kahramanlarından ve sonrasının devrimci Maarif Vekili, genç yaşta aramızdan ayrılmış Mustafa Necati, savaş yıllarında Çankırı yöresinde rastladıkları bir kağnı kolunu şöyle anlatır:

“Biz soğuktan yamçılar altında bile titrerken tek yorganını da arabaya örten bir ninenin çıplak ayaklarıyla karları çiğnediğini görünce içimden takdirle karışık bir merhamet sızladı; arkasına sardığı peştamalı içinde arasına hıçkıran bir çocuğun üzerine bile örtmeden yorganını niçin arabaya serdiğini sormak fikrini duydum (…)

‘Kar serpeliyor, millet malıdır nem kapmasın evladım!’ dedi ve yorganın uçlarını iyice serdi.” (Alıntılayan Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 12)

Bir kısmı İstanbul’dan gizlice kaçırılan, çoğunluğu ise Sovyetler’den deniz yoluyla önce Trabzon’a, arkasından İnebolu’ya gelen cephanenin Ankara’ya doğru sevk işini gerçekleştirenler neredeyse tamamen kadınlardır. Birden çok kaynakta yer alan, Kastamonu girişinde gece soğuktan donup kaskatı kalmış, sabahında ölüsü bulunmuş bir kadının kağnısından gelen ağlama sesiyle bulunan yaşamakta olan küçük bebek, (Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s 234), Sakarya Savaşı sırasında yaralanıp Keskin hastanesine götürülen Albay Hulusi (Atak)’ın tanık olduğu bir doğum olayı Anadolu kadınının erkeğinden geri kalmayan mücadeleci ruhunu vurgulayan önemli olaylardır. “Cephane kollarında bulunan hamile bir kadın bir erkek çocuk doğurmuştu. Bu kadını hastaneye yatırmak üzere geriye çevirmek istediler. Fakat yorgunluk ve çektiği ıstıraplarla benzi solmuş olan hasta kadın: Cephedeki silah cephane bekliyor, oraya cephane yetiştirmeliyim. Geriye dönemem dedi.” (Alıntılayan Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 241)

Amerikalı kadın yazar Ann Biridge’nin Devrim Yolu adlı kitabı da İnebolu-Ankara yolunda silah ve cephane ulaşımını anlatır. “Daha şaşırtıcı olanı bu insanların dörtte üçünden fazlasının kadın oluşuydu. Pembe eteklikli bölgesel giysiler ve parlak çiçekli şalvarlar giyen kadınların bazıları sırtlarına sarılı yükle beraber, kucaklarında emzikli bebeklerini taşıyorlar, bazılarının arkasında ise kaygan çamurda kısa adımlarla yürüyen iki veya üç küçük çocuk bulunuyordu. (…) Henüz hiçbir heykeltıraşın taş üzerinde şekillendiremediği, ağır yük taşıyan kadınlar analarının yanında otlayan buzağılar gibi onların ardında yürüyen çocuklara ait heykelleşmiş görüntüler, karlar altında ve dondurucu soğukta yorgun argın yol alacaklardı.” (Alıntılayan, Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 245)

Fransız Petit Parisien muhabiri Schliklen’in 3 Mayıs 1922 tarihli, beş gün sonra Kuvayı Milliye’ye düşmanca yazılarıyla tanınan Peyamı Sabah’ta yayımlanan gözlemleri de ilginçtir “(…)Sırf kadınlardan oluşan öyle kafilelere rastladım ki, doğrudan doğruya sırtlarında harp eden orduya mahsus obüs sandıkları, yiyecek taşıyorlardı. Bu halkı böyle harekete geçiren hiçbir kanuni mecburiyet değildir.” (Alıntılayan, Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 246)

Tarihçi Lord Kinross’un anlattıklarını da anmakta yarar olabilir: “Şalvarlı, cepkenli ve yün dolaklı kadınlar kağnılarını dağlardan, tepelerden aşırarak, saatte beş kilometrelik bir hızla yüzlerce kilometre uzaklıktaki cepheye doğru yol alıyorlar, kağnılar Sümerler zamanındaki gibi gıcırtılı sesler çıkararak ilerliyordu. Kadınların çoğu, bebeklerini sırtlarına bağlamışlar. Top mermilerini ve cephane sandıklarını kağnılara yüklüyorlar. Omuzlarına birer mermi yükleyerek taşıyorlar, çoğu zaman çocuklarının yağmurda kalmasını göze alarak, çocuklarının örtülerini yağmurdan korumak için top mermilerinin üzerine dikkatle örtüyorlardı. Kağnılar kırılıp yolda kalınca içindekileri sırtlarına yükleyip kilometrelerce taşıyorlardı. Evlerinde kalan kadınlar ise, hayvanlara, araçlara Hükümetçe el konulmuş olmasına aldırış etmeden tohum ekiyor, çapa yapıyor, ekip biçiyor ve savaşan orduya yiyecek yetiştirmeye çalışıyordu.” (Alıntılayan, Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 247)

Yalnızca cephane taşıma içinde değil, cephede tetik çekerek savaşa katılan kadınlar da vardır. “Yörük Ali’nin adı her tarafta dolaştı. Başına daha çok kızanlar toplandı. Bunlar arasında birçok kadın vardı. Hepsi silahlı idi. Bunlar içindeki Emire Ayşe yaman bir çeteci idi. Çok cesur bir nişancı idi.” (Enver Behnan Şapolyo’dan alıntılayan, Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Kadınları, s. 275) İki oğlunu Kurtuluş Savaşı’nda şehit vermiş Emire Ayşe, Büyük Taarruz’dan sonra binbaşı rütbesine kadar yükselmiştir.

Kurtuluş Savaşı’na gönüllü hemşire olarak katılan Halide Edip sırasıyla onbaşı, çavuş ve başçavuş rütbelerini almıştır.

Bir subayın eşi olan Erzurumlu Kara Fatma, kocasının ölümünden sonra kendisi savaşa katılmış, müfreze komutanı olarak 1. ve 2. İnönü savaşlarında birliğinin başında yer alıp üsteğmenliğe kadar yükselmiştir. Kendisine bağlanan üsteğmenlik maaşını da Kızılay’a bağışlayan bu kahraman kadın yoksulluk içindeyken 1955 yılında kendisine yeniden maaş bağlanır ve bir yıl sonra 1956 tarihinde de ölür. Kurtuluş Savaşı kahramanları arasında savaşta vurularak ölen Halil Efe’nin eşi Gördesli Makbule’nin adını anmadan geçmek olmayacaktır. Tarsuslu Kara Fatma diye de bilinen Adile Hala da sekiz kişilik çetesiyle Afyon savaşlarına katılmıştır.

22 Mayıs 1922 tarihli İstanbul mitingi konuşmacılarından olan üniversite öğrencisi Saime de hakkında tutuklama kararış çıkınca Ankara’ya geçmiş, cephe gerisinde haber alma işlerinde çalışmış ve İzmit’te yaralanmıştır.

Pembe eteklikleriyle, parlak çiçekli şalvarlarıyla yabancı yazarların gözüne girebilmeyi başarabilmiş bu kadınlar, ne yazık ki seksen yıl sonra dahi kendi ülkelerinin geleneğini “çarşaf ve gönüllü kabullenilmiş erkek egemen din baskısı olarak” gören liberal geçinen aydınları tarafından bilinemeyecekler; çünkü onlar, kendi ülke gerçekliklerini Ettienne Copeaux, Eric Jan Zürker gibi Şarkiyatçı Batılılardan öğrenmeyi yeğleyeceklerdir (Bakınız, Anadolu Rönesansı adlı kitabımda medeni kanun vb üzerine açtığımız tartışmalar.)

Cumhuriyet’le birlikte Anadolu’ya geçmiş çoğunluğu asker olan aydın Türk erkeğinin karşısına çıkmış kırsal alandaki kadının kültür ve edebiyattaki yeri de hızla farklılaşmaya başlayacaktır.

Kadının toplumsal yapı içinde yer alma mücadelesinde Nezihe Muhiddin’in çok önemli bir yeri olduğu yadsınamaz.16 Haziran 1923 tarihinde Kadınlar Halk Fırkası kuruluşu için başvurur Nezihe Muhiddin. Bu başvurusu, Cumhuriyet Halk Fırkası’nın henüz adının konmamış olduğu bir erken zamana aittir ve kadınlar seçme ve seçme haklarına sahip olmadıklarından başvurusu geri çevrilince, Nezihe Muhiddin Türk Kadınlar Birliği’ni kurar. O dönem çalışmaları nedeniyle içinde bulunduğu aydın çevre tarafından neredeyse linçe uğratılan Nezihe Muhiddin 1925-1927 yılları arasında Türk Kadın Yolu adlı dergide mücadelesini sürdürmeye devam etmiş, ne yazık ki, yine belli çevreler tarafından kurulan bir komplo ile dergi ve örgütlenme çalışmalarından da uzaklaştırılmıştır…

Kurtuluş Savaşı yıllarına kadar yasalar karşısında neredeyse yok sayılmış Türk kadınına 20 Mart 1930'da belediye seçimlerinde seçme hakkı verildi. 1933'te, Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle, köy heyetine seçilme olanağı da sağlandı. 5 Aralık 1934 tarihinde yapılan milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazanan kadınlara mecliste 18 sandalye ayrılmıştı.

Cumhuriyet dönemi romanında, kadın da etkin bir özne olmak doğrultusunda adımlar atmaya başlar. Kurtuluş savaşı roman ve hikâyelerinin karakterleri arasında kahramanlık gösteren kadınlar, kadın öğretmenler yer alır. Yine de kadın ikincil cins olma, erkek bakış açısıyla anlatılma özelliğinden kurtulamamıştır. Yüzlerce yıllık Osmanlı yozlaşmasının toplumsal yaşamda geri plana ittiği, ikincil cins olarak gördüğü kadının edebiyattaki başkaldırış diyebileceğimiz, hak ettiği eşit cins yerine dönüşünü sağlayan asıl büyük değişim ise ‘Köy Enstitüleri’nin kurulması, bu okullardan çıkan halk kültürünün derin dip dalgaları içinde yetişmiş yazarların ülkede bir yenidendoğuş hamlesi gibi ortaya çıkması ile gerçekleşebilmiştir.

5 Aralık Dünya Kadın Hakları Günü ve Türk Kadınına Seçme ve Seçilme Hakkı Verilmesi Günü olarak kutlarken Halide Edip’ten Nezihe Muhiddin’e kadın hakları için mücadele eden kadınlarımızı da saygı ve minnetle anıyoruz…

Geleceğin aydınlık, onurlu ve mutlu Türkiyesi kadınlarımızın vereceği mücadele ile kurulacaktır…

Selam olsun en az yarımız olan kadınlarımıza…

5 Aralık 2022, Alper Akçam

* * * * * * * * *

KAYNAK: “Alper Akçam” FACEBOOK SAYFASI

* * * * ** * * * *

21 Ekim 2022 Cuma

ATATÜRK'ÜN YENİ TÜRKİYESİ- İLK 10 YIL / STEPHAN RONART Gazeteci, yazar


ATATÜRK'ÜN YENİ TÜRKİYESİ-
İLK 10 YIL / STEPHAN RONART
Gazeteci, yazar

"Yeni Türkiye'nin Ankara'sı eski bataklıklar üstüne sapasağlam demirli betonla perçinlenmişti.

Fabrikalar, makineler artık Anadolu'da yerleşmişler ve yerlileşmişlerdi.

Makineler, artık bu topraklara karış karış sinmişler, buralarda tutunmuşlar, barınmışlar, üremişlerdi.

Kayseri'de, Ereğli'de, Nazilli'de dokuyorlar, örüyorlardı.

İzmit'te Selüloz ve kağıt yoğuruyorlar,

Eskişehir'de, Turhal'da ve Uşak'ta şeker yapıyorlardı.

Zonguldak'da kok kömürü, Gemlik'te yapay ipek çıkarıyorlar, Keçiborlu'da maden dövüyorlardı.

Isparta'da gülyağını imbikten geçiriyorlardı.

Makineler artık, Anadolu'nun yarısından fazlasını hareketlendiriyorlar, besliyorlar, giydirip kuşatıyorlardı.

Anadolu'nun köyü ve köylüsü için yollar yapılıyor, raylar döşeniyor, kablolar çekiliyor, kentler kuruluyordu.

Kız, erkek bütün bir gençlik okutuluyordu.

Makineler artık Anadolu'yu boydan boya sarmış, kaplamıştı.

Makineler artık Anadolu'yu ele geçirmiş, benimsemişti.

Topu topu 10 yıl içinde.....

Bu 10 yıl içinde Anadolu'da çok daha fazla şeyler olmuştu aslında.

Bir ulus sadece kendi pazusunun,(bilek gücünün) zoru ile bütün bir dünyaya göğüs germiş ;askerlik, siyaset ve iktisat bakımından direnip ayağa kalkmış, kendisini dimdik ayak üstü tutabilmişti.

Bir ulus, bütün bir toplumu, okulu ve hukuku yüzyıllarca köklerine işlemiş yobaz, softa bağnazlığından koparmış ayıklamıştı.

Bu yeni Atatürk Türkiye'sinde bir ulus; dilini, şiirini, sanatını, musıkisini ve özetle bütün kültürünü, yabancı öğelerin tırnaklarından söke söke kurtarmıştı.

Benliğinin, oluşunun tarihini -kendisini, sadece kendisini düşünen- bir hanedanın benlik hırsından sıyırmıştı.

Bu tarihi, modern bilgiye uygun bir metodla işleyerek, koca bir ırkın öz varlığı ve yaşatıcı değerleri durumuna çıkarmaya koyulmuştu.

Anadolu'da bu 10 yıl içinde Türklük, yeni baştan inancını, güvenini, hedefini ve yolunu bulmuştu.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk ulusunu Başkumandan sıfatıyla yengiye ve özgürlüğe ulaştırarak kurtuluş yoluna çıkarmıştı.

O, ulusuna kendi kendine inanmayı, kendi kendine dayanmayı belletmişti.

Maalesef Atatürk öldükten sonra bu irade ve bu inançtan uzaklaşıldı."

Çektiklerimiz ve çekeceklerimiz bundandır.

Kaynak: STEPHAN RONART

Gazeteci, yazar, bilimadamı.

- Bugünkü Türkiye- kitabından

Not: Yazar bu kitabı 1936 yılında yayınlamıştır.

Buradaki tüm görüşlerini o dönemde uzun yıllar Türkiyede yaşayarak, gelişmeleri bizzat görmüş, incelemiş, gezmiş ve Türkiyeyi çok sevmiş olmakla bu kitabı yazmıştır.

KENAN ÖZEK

* * * * * * * * * *
PAYLAŞIM: Kenan Özek / “KÖY ENSTİTÜLÜLERİN ÇOCUKLARI” Facebook Gurubu
* * * * * * * * * *